لەنوێترین دۆزینەوەدا بەپێی توێژینەوەکان زانایان ئەوە رەت دەکەنەوە کە مرۆڤی هاوچەرخی ژیر لە نیاندەرتاڵ یاخود لە مەیمونەوە هاتبێت

زانایان و توێژەرانی پاڵپشت لە بیردۆزی پەرەسەندن بەپێی ئەو توێژینەوانەی ئەوان پێی گەیشتوون ئەوەیان سەڵماندبوو کە سەرەتای بوونی مرۆڤ دەگات بە ( 200 )هەزار ساڵ بەر لەئێستا و مرۆڤ پێش ملیۆنان ساڵ گیان لەبەری تر بووە پەرەی سەندووە تا بۆتە ئەم مرۆڤەی ئێستا، بەڵام بەم کۆتاییانە هەموو ئەوانە بەتاڵ بوونەوە بەو پێیەی کە بوونی سەرەتای مرۆڤ زۆر کۆنترە نەک لەوەی کەخۆیان باسیان کردووە بەڵکوو زۆر کۆنترە لە “نیاندەرتاڵ” بگرە زۆر کۆنترە لەو ماسی و یاخود ئەوگیانلەبەرانەی تر کە ئەمان ئەلێن مرۆڤ لەوانەوە پەرەی سەندووە کەوایە هەموو ئەوبیردۆزانەی کە باسی پەرەسەندنی مرۆڤ دەکەن لەگیانلەبەرانی تر رێک زانست هەمووی ڕەتکردەوە و بەتاڵی کردەوە ،

بەشێوەک ئەم لێکۆلینەوانە زانایانی تووشی شۆک کردووە هەندێك لەزانایان دەڵێن ئەمە وەک تەقینەوەیەکی ئەتۆمی یە،
بەپێی قسەکانی لێکۆلەرەوانی پاڵپشتی بیردۆزەی پەرەسەن بێ دەڵێن سەرەتای دەرکەوتنی مرۆڤی هاوچەرخ یان ئێستا (کە بانگەشەی دەکەن لەلایەن مرۆڤی مەیموونی نزیکتر پێشی دەکەوێت) دەرکەوت – بە شێوەیەکی نائەتۆمی بۆ بەردینەکان – نزیکەی 195,000 ساڵ پێش ئێستا لە ئەفریقا هەبوونە

سەرچاوە :
Anatomically modern humans first appear in the fossil record in Africa about 195,000 years ago

https://www.nature.com/articles/nature03258

https://www.britannica.com/science/human-evolution

وە لە ڕووی لێکۆڵینەوەی بایۆلۆجیگەرانەی گەردیلەییەوە تەمەنی سەرەتای مرۆڤی هاوچەرخ بەنزیکەیی (200) هەزار ساڵ بەر لە ئێستا لە ئەفریقادا بووە

سەرچاوە :
and studies of molecular biology give evidence that the approximate time of divergence from the common ancestor of all modern human populations was 200,000 years ago

سەرچاوە :
nsf.gov – National Science Foundation (NSF) News – New Clues Add 40,000 Years to Age of Human Species – US National Science Foundation (NSF)

“Age of ancient humans reassessed”. BBC News. February 16, 2005. Retrieved April 10, 2010.

The Oldest Homo Sapiens: – URL retrieved May 15, 2009

Alemseged, Z., Coppens, Y., Geraads, D. (2002). “Hominid cranium from Homo: Description and taxonomy of Homo-323-1976-896”. Am J Phys Anthropol 117 (2): 103–12. doi:10.1002/ajpa.10032. PMID 11815945.

Stoneking, Mark; Soodyall, Himla (1996). “Human evolution and the mitochondrial genome”. Current Opinion in Genetics & Development 6 (6): 731–6. doi:10.1016/S0959-437X(96)80028-1.

لێرەیا ئەوە دەخەینە ڕوو کە مرۆڤی هاوچەرخ سەرەتای بوونی هەزاران و ملیۆنان ساڵ بەر لەم ساتەیە کە پەرەسەندن باسی لێوە دەکەن :

یه‌كه‌م: پێش هه‌موو شتێك ده‌ڵێین: چ له‌ قورئان چ له‌ سوننه‌ت ده‌قێكی دیاریكراو و ڕون نیه‌ ده‌رباره‌ی ته‌مه‌نی مرۆڤ یان ئاده‌م سه‌لامی خوای لێبێت كه‌ بووه‌ – هه‌ركه‌سێك وته‌ی هه‌بوبێت ئه‌وه‌ ئیجتیهادێك بووه‌ له‌ لایه‌ن خۆیه‌وه‌…

دووه‌م: لە یەکێک لە توێژینەوە تازەکان بەناو نیشانی :
Dmanisi Human: Skull from Georgia Implies All Early Homo Species were One
واتا : مرۆڤی دمانیسی : کەلە سەرێک لە جۆرجیا ئەوە دەسەڵمێنێت کە هەموو جۆرەکانی مرۆڤی سەرەتاییی یەک جۆرن ، کەوایە بەم پێیە بێت شتێک نییە بەناوی مرۆڤی سەرەتایی یاخود مرۆڤی نیاندەرتاڵ یاخود…
لەتوێژینەوەکە ئەمە هاتووە کە تەمەنی مرۆڤ زۆر کۆنترە لەوەی باسکراوە ،
توێژینەوەکی تەواو لەسەر کەلە سەرەکە دەریخست کە باوباپیرانی مرۆڤی تەمەن 1,8 ملیۆن ساڵە، لە شوێنی شوێنەواری “دمانیسی” لە جۆرجیا پێشنیاری کۆنترین جۆرەکانی هۆمۆ – Homo habilis، Homo rudolfensis و so forth دەکات لە ڕاستیدا هی هەمان ڕەگەز بووە ، کەوایە هەموو یەک ڕەگەز بوونە پەرەسەندن بوونی نەبووە.

سەرچاوە :
http://www.sci-news.com/othersciences/anthropology/science-dmanisi-human-skull-georgia-01474.html

هەروها بەپێی توێژینەوەک لەزانکۆی “Zurich” ئەوەیان دەرخستووە کە ئەو نیاندەرتاڵە هیچ جیاوازیەکی نەبووە لەگەڵ مرۆڤ لەڕێکردن و ڕۆشتن بەڕاستی ڕێیان کردووە و بەڵکو ئەوەشیان بەدرۆ خستۆتەوە کە بڕبڕەی پشتی نیاندەرتاڵ ڕاست بووە نەک چەمابێتەوە ، دکتۆر Dr Martin Haeusler لە زانکۆی زویرخ بە ئیندپێندنت -ی وت: “لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، وا بیر لە نیاندەرتاڵەکان دەکرایەوە کە زیاتر لە مەیمون دەچێت، بەڵام لەئێستادا بەپێچەوانە دەرکەوتووە نیاندەرتاڵ بەڕێکی ڕێیان دەکرد جیاوازی نەبووە لەگەڵ مرۆڤدا.

سەرچاوە ئینپێندنتی بەریتانی :
https://www.independent.co.uk/news/science/neanderthals-humans-posture-straight-spine-ancient-skeleton-anatomy-a8796391.html

سەرچاوە :
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2525911/

https://www.sciencedaily.com/releases/2019/02/190225170236.htm

هەروەها هه‌واڵێك له‌ BBC عه‌ره‌بی بۆ هه‌ركه‌سێك بیه‌وێت كه‌ به‌ عه‌ره‌بی بیخوێنێته‌وه‌ :

http://www.bbc.com/arabic/science-and-tech-40196776

ئه‌مه‌ش ناونیشانی هه‌واڵه‌كه‌یه‌ له‌ گۆڤاری په‌ره‌سه‌ندی نیتشه‌ر خۆی :
Oldest Homo sapiens fossil claim rewrites our species’ history
Remains from Morocco dated to 315,000 years ago push back our species’ origins by 100,000 years — and suggest we didn’t evolve only in East Africa.
واتا: کۆنترین بەردبووی هۆمۆ ساپینس بانگەشەی نووسینەوەی مێژووی ڕەگەزەکانمان دەکات، کە مێژووەکەی بۆ 315 هەزار ساڵ دەگەڕێتەوە بۆ دابەزینی بنەڕەتەکانی ڕەگەزی مرۆییمان بە 100 هەزار ساڵ – و پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئێمە تەنها لە ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا گەشەمان نەکردووە،

بەسته‌ر:
https://www.nature.com/news/oldest-homo-sapiens-fossil-claim-rewrites-our-species-history-1.22114

https://phys.org/news/2017-06-moroccan-fossil-rearranges-homo-sapiens.html

ڤیدۆکە به‌ وه‌رگێڕاوی بۆ زمانی عەرەبی :
https://www.facebook.com/dw.arabic/videos/1586730641350784/?autoplay_reason=gatekeeper&video_container_type=0&video_creator_product_type=2&app_id=2392950137&live_video_guests=0

قسه‌و باس ده‌كه‌ن ده‌رباره‌ی دۆزینه‌وه‌ ئێسكی كه‌له‌سه‌ری كۆنترین مرۆڤی نوێ هه‌تاوه‌كو ئێستا(هۆمۆ سابینز) Homo sapiensیان مرۆڤی (عاقڵ یان دانا) وه‌ك چۆن خۆیان ناویان لیناوه‌:بۆیان ده‌ركه‌وت كه‌ مرۆڤی (عاقڵ یان دانا) له‌وه‌ كۆنتره‌ كه‌ ئه‌وان به‌ خه‌ڵكیان وتبوو له‌ پێش 100 هه‌زار ساڵ ئەم مرۆڤانە لەسەر زەوی هەبوونە یاخود به‌درێژایی ساڵه‌كان وایان بڵاوده‌كرده‌وه‌ كه‌ كۆنترین مرۆڤ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ 200 هه‌زار ساڵ له‌مه‌وبه‌ر کەچی وانییە مرۆڤی (عاقڵ یان دانا) مێژووەکەی دەگەرێتەوە بۆ 3000هەزار ساڵ پێش ئێستا ،
واتا: مرۆڤی نوێ ده‌ركه‌وتنه‌كه‌ی كۆنتره‌ له‌ نیاندەرتاڵ و كۆنتره‌ له‌ كرومانجۆن به‌ڵكو كۆنتر له‌و مرۆڤه‌ی كه‌ ئامرازه‌كانی به‌كارهێناوه‌(هۆمۆ و ئریكتۆس) كه‌ چیرۆكی پێكه‌نیناویان ده‌گێڕایه‌وه‌ له‌ نێو پێشینه‌كان كه‌ شێوه‌ و باڵای چه‌ماوه‌ بووه‌ به‌ بۆچۆنی ئه‌وان مرۆڤ كۆتایی پێدێت له‌ 1.6 ملیۆن ساڵ تا له‌ ناوچۆنی 400 تا50 هه‌زار ساڵ!!

گرفته‌كه‌ لێره‌دا له‌گه‌ڵ ئه‌م دۆزینه‌وه‌ نوێیه‌ی مه‌غریب له‌ هه‌رێمی یوسفیه‌: نه‌ك ته‌نها به‌ڵكو په‌ره‌سندنیه‌كان(بێباوڕه‌كان)سفره‌كه‌ی به‌سه‌ردا هه‌ڵگێڕانه‌وه‌ سه‌ر له‌ نوێ له‌ ڕوی هێلی كاته‌وه‌(ئه‌وان ڕاهاتبون له‌سه‌ر ئه‌م زللانه‌ هه‌موو ماوه‌یه‌ك كه‌ ساختەیەکیان ئاشكراده‌بێت بۆیان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ نوقم بوون له‌ گریمانه‌ خه‌یاڵاویه‌كان بۆیه‌ ده‌گۆڕدرێن و چاك ده‌كرێن هه‌میشه‌)-گرفته‌كه‌ له‌ (شوێن)ه‌كه‌دایه‌ كه‌ دۆزینه‌وه‌كه‌ی تێدا بووه‌!!

چونكه‌ له‌ مه‌غریب دایه‌ نه‌ك له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ئه‌فریقا هه‌روه‌ها چیرۆكه‌ منداڵانه‌ییه‌كانی په‌ره‌سه‌ندن چه‌قیان به‌ستوه‌ له‌ سه‌ر چیرۆكێك و سه‌دان ڤیدیۆ وكرته‌ به‌رهه‌مهێنراون به‌ گرافیك و سری دی و ده‌یان به‌رنامه‌ی دیكۆمێنتاری به‌ ئامرازی ڕاگه‌یاندنی زه‌به‌لاحی په‌ره‌سه‌ندنیه‌كان كه‌ خه‌ڵكی ساده‌ و عه‌وام و ناپسپۆڕ پێیان وایه‌ په‌ره‌سه‌ندن (بیردۆزه‌یه‌كی
جێگیره‌) یان (ڕاسته‌قینه‌یه‌)!!

هەروەها لە لێکۆلینەوەک لەشوێنەوارێکی ئەفریقیا کە لەوڵاتی ئەسیوبیا کرابوو ئەوە، ئەمە دۆزراوە کە مرۆڤی هاوچەرخ مێژووی زۆر کۆنترە لەوەی کە باسی لێوەدەکرا لەپێشووتر بەشێوەیەک مێژووەکە دەگات بە 2.8 ملیۆن ساڵ تەمەن 400,000 ساڵ زیاترە لەوەی توێژەران پێیان وابوو کە ڕەگەزەکانمان سەرەتا دەرکەوتوونە ،
پرۆفیسۆر Prof Brian Villmoare لە زانکۆی Nevada in Las Vegas نیڤادا لە لاس ڤێگاس لەلێدوانێکدا ووتی ئەم دۆزینەوە پەیوەندیەکی ڕوون لە نێوان (human-like primate) (مرۆڤی وەک مەیمون ) 3.2 ملیۆن ساڵدا دروست دەکات ،کە لە ساڵی 1974 دا لە هەمان ناوچە دا دۆزراوەتەوە ، بە ناوی ” لوسی ” .

سەرچاوە bbc بەریتانی :

https://www.bbc.com/news/science-environment-31718336

هەروەها لە لێکۆلینەوەک لە ساڵی 1959 لە ئیسپانیا لەسەر چەن پاش ماوەی کەڵە سەری مرۆڤ بۆیان دەرکەوت مێژووەکەی زۆر کۆنترە لە 300هەزار ساڵ بەڵکو دەگەرێتەوە بۆ 780 هەزار ساڵ پێش ئێستا یاخود بگرە بۆ 800 هەزار ساڵ پێش ئێستا

سەرچاوە

https://www.newscientist.com/article/mg14719912-400-first-europeans-remain-in-spain/

 توێژی لێکۆلینەوەکە “ئەرساڤا” ئەلێت: زۆر جێی سەرسوڕمانە کە دووبارە بیر لە پەرەسەندنی مرۆڤ بکەینەوە بۆ ئەوەی بگونجێت لەگەڵ ئەم دەموچاوەدا دەموچاوی گران دۆلینا تەمەنی 800 هەزار ساڵە، لەگەڵ ئەوەشدا ڕووخساری دیارە وەک هی ئێمەیە 

سەرچاوە

https://www.discovermagazine.com/planet-earth/the-face-of-an-ancestral-child

هەروەها گۆڤاری بەناوبانگی زانستی scienc دڵنیایدا ئەم کەڵە سەرە هی دۆزراوەتەوە لەئیسپانیا هی مرۆڤیکی تەواوە

سەرچاوە

https://www.sciencemag.org/news/2020/04/mysterious-human-ancestor-finds-its-place-our-family-tree

جگە لەوەش گۆڤاری زانستی scienc لە توێژینەوەیەکدا لەساڵی 2001 ئەوەی خستە ڕوو کەڵە سەرێکی مرۆڤیان دۆزیتەوە لە “کینیا” مێژووەکەی دەگەرێتەوە بۆ 3.5ملیۆن ساڵ بەر لەئێستا

سەرچاوە

https://science.sciencemag.org/content/291/5512/2289.full

هەروها گۆڤاری بەناوبانگی زانستی nature سەرسورمانی خۆیان ڕاگەیاند دوای ئەوەی کەڵە سەرەیان دۆزیتەوە کە مێژووەکەی دەگەرێتەوە بۆ 3.5 ساڵ بەر لەئێستا

سەرچاوە
https://www.nature.com/articles/35068648

هەروەها گۆڤاری scienc لەم بارەیەوە ئەدوێ و ئەلێت:
دۆزینەوەی ئەم کەڵە سەرە کە مێژووەکەی دەگەرێتەوە بۆ 3.5 ساڵ لە کینیا شەجەرەی پەرەسەندی مرۆڤ ئەلەرزێنت لە ڕەگەوە

هەروەها گۆڤاری جیهانی و باورپێکراو nature لە بڵاوکراوەیەک لەساڵی 2015 ئاماژە بەوە دەدات مێژووی مرۆڤ دەگەرێتەوە بۆ 7 ملیۆن ساڵ بەر لەئێستا ، دکتۆری مرۆڤناس Bernard Wood لە زانکۆی Washington ئەمریکا ئەلێت
کاتێک لە ساڵی 1963 چوومە بەشی پزیشکی، ئێم وابوو پەرەسەندنی مرۆڤ وەک یەک قادرمەبوو ، قادرمەکە لە مەیمونەوە بۆ مرۆڤ هەنگاوی ئەنا بە پێشکەوتنێکی ناوەندی ، بەڵام لەئێستادا نەخێر پەرەسەند بەوشێوازە نیە تێکەڵە وەک درەختێک

سەرچاوە
https://www.nature.com/news/2002/020711/full/news020708-12.html

دوا بەدوای دۆزینەوەی ئەم کەڵە سەرانە دکتۆر Professor Colin Groves لەزانکۆی Australian National University ووتی ئەم کەڵە سەرانە وەک ئەوەی وایە “عارەبانەی پرسێو قەڵپ بێتەوە”

https://www.abc.net.au/news/2015-03-05/fossil-jaw-a-missing-link-in-the-human-evolution-puzzle/6281236

هه‌موو ئه‌مه‌ بابردی(ئه‌مه‌ یه‌كه‌م جارنیه‌ وه‌ك وتمان)!! چاڵ گه‌لێكی مرۆڤ هه‌ن له‌ مه‌غریب كۆنترن له‌وانه‌ی له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ئه‌فریقا هه‌ن تیشكدانه‌وه‌ی گه‌وره‌تریان هه‌یه‌ له‌سه‌ر چیرۆكی په‌ره‌سه‌ندنیه‌كان ده‌رباره‌ی(شێوه‌ی ئێسكی كه‌له‌سه‌ر و لووت وهتد)كه‌ ئه‌فسانه‌ی(گونجاویان)له‌سه‌ر دروستكرد!!

دۆزینه‌وه‌یه‌كی نوێ ده‌كه‌ن لێره‌ و له‌وێ!! ئه‌گه‌ر سه‌رت سوربمێنێت و بیروڕای ترمان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت ، ئەوەی چەندین ساڵە ئەلێن کە ڕەچەلەکی مرۆڤ لە ئەفریقایە ئەمیش ڕەتکراوە، وە سەرچاوەکان ئاماژە بەوە ئەدە كه‌ ڕه‌چه‌ڵه‌كی مرۆڤ لە ئەفریقا سەری هەڵنەداوە.

لەساڵی 2017 گۆڤاری گاردیانی بەریتانی لە بەشە زانستیەکەی خۆی بابەتێکی بڵاو کردەوە بەناو نیشانی
Africa cradle of humankind, study shows
واتا: ئەفریقا مۆڵگەی مرۆڤایەتیە،

سەرچاوە :

https://www.google.com/amp/s/amp.theguardian.com/science/2007/jul/19/genetics.uknews

بەڵام هەر زۆری نەخایاند دوای چەن مانگێک لەهەمان گۆڤار ئەوە ڕەتکرایەوە مرۆڤ لە کیشوەرێکی تایبەت سەری هەڵدابێت یاخود مۆڵگەی بێت

https://www.google.com/amp/s/amp.theguardian.com/science/2018/jul/11/no-single-birthplace-of-mankind-say-scientists

دوا بەدوای ئەوە پێگەی بەناوبانگی ئەلمانی dw بابەتێکی بڵاو کردەووە بەناونیشانی

Europe – The Cradle of Humanity?
ئەوروپا مۆڵگەی مرۆڤایەتیە؟

پێگەکە ئەوەی خستبووە ڕوو کە
ئایا یەکەم مرۆڤەکان دەتوانن لە ئەوروپا گەشەبکەن نەک ئەفریقا؟ دۆزینەوە نوێیەکان لە یۆنان و بولگاریا ئاماژە بە hominoid دەکەن کە بە ڕێک و پێکی ڕۆیشتووە، حەوت ملیۆن ساڵ پێش ئێستا لە ئەوروپا هەبووە .

سەرچاوە :

https://www.google.com/amp/s/amp.dw.com/en/europe-the-cradle-of-humanity/a-54081227

ئه‌م تێكچونێكه‌ له‌ تێكچووندا!

ئه‌مه‌ش هه‌واڵێكی تره‌ ده‌رباره‌ی گرفتی گه‌یشتنی مرۆڤ بۆ ئه‌مه‌ریكا پێش 130 هه‌زار ساڵ :

( مرۆڤه‌كان توانییان مۆڵگه‌یه‌ك بۆ خۆیان دابنێن له‌ ئه‌مه‌ریكا پێش 130٫000 ساڵ به‌پێی وته‌ی زاناكان)!!
https://www.google.com/amp/s/www.newscientist.com/article/2129042-first-americans-may-have-been-neanderthals-130000-years-ago/amp/

به‌ڵكو ته‌نانه‌ت یه‌كه‌م زنجیره‌ له‌ ئه‌فسانه‌ی په‌ره‌سه‌ندنی مرۆڤ مه‌یمونی باشوره‌(ئه‌سترالوبیثكس)كه‌ زۆر ده‌ستكاری كرا له‌ لایه‌ن په‌ره‌سه‌ندنیه‌كان له‌ ڕیگه‌ی تێكه‌ڵ كردنی ئێسكی شەمپانزی له‌گه‌ڵ ئێسكی مرۆڤ یان دوباره‌ ڕیزكردنه‌وه‌ی بۆ خه‌ڵه‌تاندنی خه‌ڵكی وه‌ك ئه‌وه‌ی ڕوی دا له‌گه‌ڵ چاڵ (لوسی) : ئه‌ویش مه‌یمونێكی مێینه‌ی باشور بوو كه‌ دورخرایه‌وه‌ له‌ سیناریۆ پێكه‌نیناویه‌كه‌ی ئه‌فسانه‌ی په‌ره‌سه‌ندنی مرۆڤ!!

نازانین: چ شتێكیان به‌ ده‌سته‌وه‌ ماوه‌ له‌دوای هه‌مووئه‌و داڕوخانه‌ی ڕۆژ له‌ دوای ڕۆژ؟!!

ئه‌مه‌ ناونیشانی هه‌واڵێكه‌ له‌ ڕۆژنامه‌ی زانسته‌ جیهانیه‌كان:
A famous ‘ancestor’ may be ousted from the human family
بەسته‌ره‌كه‌ :
http://www.sciencemag.org/…/famous-ancestor-may-be-ousted-h…

په‌ره‌سه‌ندن هێزێكی خودكاری هه‌یه‌ بۆ به‌ڕێ كردن ئه‌ویش : ده‌رگا واڵا بكه‌ بۆ خه‌یاڵت لێگه‌ڕی به‌ هه‌موو لایه‌كدا په‌ل بهاوێت پشت به‌ چیرۆك و فیلمه‌ خه‌یاڵیه‌ زانستیه‌كان و چیرۆكی منداڵان ببه‌ستێت وه‌ك شاژن و بۆقه‌كه‌ كه‌ دواتر ده‌بێت به‌ شازاده‌!! به‌ ته‌واوه‌تی وه‌كو ئه‌وه‌ی وتیان شیری شیردان له‌ لای شیرده‌ره‌كان له‌ كحوله‌وه‌ بووه‌ به‌ شیر!!!!!

نمونه‌یه‌ك له‌سه‌ر ئه‌و لادانانه‌ كه‌ هیچ سنورێكیان نیه‌ له‌وه‌ی هه‌ندێك په‌ره‌سه‌ندنیه‌كان له‌سه‌ره‌تای مانگی 11 ی 2013 سه‌ریان هه‌ڵدا گوایه‌ مرۆڤ له‌ مێینه‌ی شه‌مپانزیه‌وه‌ كه‌وتوه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ به‌رازێك جوت بووه‌!!
ناونیشانی ئه‌م هه‌واڵه‌ له‌ ده‌یلی مەیل :

‘Humans evolved after a female chimpanzee mated with a pig’: Extraordinary claim made by American geneticist

به‌سته‌ر :
https://www.google.com/amp/s/www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-2515969/amp/Humans-evolved-female-chimpanzee-mated-pig-Extraordinary-claim-American-geneticist.html

و له‌ گاردیان :
Evolutionary theory that a chimp mated with a pig is pure sausagemeat
به‌سته‌ره‌كه ‌:

https://www.theguardian.com/science/occams-corner/2013/dec/04/theory-chimps-pigs-hybridisation

دكتۆر تیم وایتی (په‌ره‌سه‌ندنی)وه‌ كۆمێنتێك له‌سه‌ر درۆی دۆزینه‌وه‌ی ڕه‌چه‌ڵه‌كی مرۆڤه‌كان دواتر ده‌ركه‌وتوه‌ كه‌ ئێسكه‌كه‌ له‌ په‌راسوی دۆلفینه‌وه‌یه‌!!

گرفته‌كه‌ له‌ گه‌ڵ زۆرێك له‌ زانایانی ئه‌نثرۆبۆلۆجیا ئه‌وه‌یه‌ ئاره‌زویه‌كی بێ ڕاده‌یان هه‌یە بۆ دۆزینه‌وه‌ی ڕه‌چه‌ڵه‌كی مرۆڤ، بۆیه‌ هه‌ر پرژێك له‌ ئێسكه‌كان ده‌بنه‌ ئێسكی ڕه‌چه‌ڵه‌كی مرۆڤ!!

The problem with a lot of anthropologists is that they want so much to find a hominid that any scrap of bone becomes a hominid bone
سه‌رچاوه‌ :
Dr. Tim White- Evolutionary anthropologist -University of California at Berkeley – New Scientist, April 28, 1983, p. 199

هه‌روه‌ها دكتۆر رۆناڵد وێستی په‌ره‌سه‌ندنی دان به‌وه‌دا ده‌نێت كه‌ :

به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی هه‌ندێك زانا ده‌ینوسێت،تۆماری چاڵه‌كان سودی نیه‌ بۆ بیردۆزی داروین، چونكه‌ ئێمه‌ ئه‌و بیردۆزه‌یه‌ به‌كارده‌هێنین بۆ ڕاڤه‌كردنی تۆماری چاڵه‌كان!! بۆیه‌ ئێمه‌ تاوانبارین به‌وه‌ی كه‌وتوینه‌ته‌ بازنەیە‌كه‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێین تۆماری چاڵه‌كان پاڵپشتیكاری ئه‌م بیردۆزه‌یه‌یه‌!!
Contrary to what most scientists write, the fossil record does not support the Darwinian theory of evolution, because it is this theory (there are several) which we use to interpret the fossil record. By doing so, we are guilty of circular reasoning if we then say the fossil record supports this theory.
سه‌رچاوه‌ :
Ronald R. West , “Paleontology and Uniformitarianism ,” in Compass , May 1968, p. 216

به‌ كورتی نامانه‌وێت زۆرتان له‌گه‌ڵ بڵێین :

هه‌ندێك له‌و وڕێنه‌ی ( په‌ره‌سه‌ندنیه‌كان )تان پێشكه‌ش ده‌كه‌ین ده‌رباره‌ی ته‌مه‌نی كۆنی مرۆڤ (ئه‌ویش گاڵته‌ ئامێزه‌ به‌هه‌موو پێوه‌رێك) هه‌رچه‌نده‌ باوه‌ڕ به‌و ده‌رئه‌نجامانه‌ ناكه‌ین: نه‌ك له‌ زۆنگه‌یه‌كی ئاینیه‌وه‌ به‌ڵكو به‌ پێی زانست- ئه‌مه‌ش ئه‌و ڤیدیۆی یوتیوبه‌ كه‌ باسی ده‌كات بۆچی نابێت له‌ رووی زانستیه‌وه‌ متمانه‌ بكه‌ین به‌و ته‌مانه‌:به‌تایبه‌ت له‌ كۆتا ڤیدیۆ كه‌ نمونه‌ی زانستی پێشكه‌ش ده‌كات له‌سه‌ر پێوانه‌ی هه‌ڵە به‌هۆی تێكه‌ڵ بوونی ئێسك و چاڵه‌كان به‌ چینه‌كانی زه‌وی و مه‌واده‌كانی كه‌ كارده‌كه‌نه‌ سه‌ر مه‌واده‌كان و بره‌كانیان!!

هه‌روه‌ها : ده‌ستكاری كردنی زاناكانی په‌ره‌سه‌ندن و دژایه‌تی كردنی زۆرێك له‌ دۆزینه‌وه‌كان كه‌ هێڵی په‌ره‌سه‌ندنی نه‌خشه‌كێشراو ده‌رده‌خات : هیوا ڕاستیه‌كی لاوازه‌ زۆر به‌ داخه‌وه‌ چونكه‌ نمونه‌كانیان كۆنتڕۆڵی جیهانیان كردووه‌ – خوا له‌ زانایانی موسڵمانانی ئیسلام خۆش بێت!! ئه‌م ڤیدیۆیه‌ی مایكل كریمۆیه‌ تێیدا ئابروی نمونه‌ ده‌ستكاری كراوه‌كان ده‌كات :

ئێستاش نمونه‌كان
——————————-

(1) 800 هه‌زار ساڵ:

باسی200 هه‌زار ساڵ ناكه‌ین-وباسی 300 هه‌زار ساڵ ناكه‌ین كه‌ هه‌رایه‌كی نایه‌وه‌ له‌م دوو ڕۆژه‌دا – به‌ڵكو باسی 800 هه‌زار ساڵ ده‌كه‌ین!!

ئه‌وه‌ بوو له‌ ئیسپانیا دۆزرایه‌وه‌ ساڵی 1995 ز له‌ چاڵی ئه‌شكه‌وتێك پێی ده‌وترێت گران دۆلینا له‌ ناوچه‌ی ئه‌تاپوریكا له‌سه‌ر ده‌ستی سێ زانای ئیسپانی له‌ زانكۆی مه‌درید كه‌ پسپۆرن له‌ ئه‌نثرۆبۆلۆجیای كۆن (واتا زانستی مرۆڤی كۆن).

هی ڕومه‌تی مێردمنداڵێك بوو له‌ ته‌مه‌نی 11 ساڵی وه‌كو مرۆڤێكی سه‌رده‌میانه‌ بوو،سه‌ره‌ڕای تێپه‌ڕبوونی 800 هه‌زار ساڵ له‌سه‌ر كۆچی!!

خوان لویس ئه‌رساجا فریراس توشی شۆك بوو و وتی :

پێمان وابوو شتێكی گه‌وره‌ بدۆزینه‌وه‌، شتێكی زه‌به‌لاح، شتیكی ئاوساو…پێمان وابوو مێردمنداڵێك بێت ته‌مه‌نی 800.000 ساڵ بێت هاوشێوه‌ی منداڵی توركانا بێت. به‌ڵام ئه‌وه‌ی دۆزیمانه‌وه‌ ده‌م و چاوێكی سه‌رده‌میانه‌ بوو به‌ ته‌واوه‌تی…به‌لای منه‌وه‌ كارێكی سه‌رنج ڕاكێش بوو به‌ته‌واوه‌تی…دۆزینه‌وه‌ی شتێكی وه‌كو ئه‌مه‌ پیشبینی نه‌كراو یه‌كێكه‌ له‌و شتانه‌ی كه‌ گیانمان ده‌هه‌ژێنێت.نه‌ دۆزینه‌وه‌ی چاڵه‌كان كارێكی چاوه‌ڕوان نه‌كراوه‌ به‌ڵام گرفتێك نیه‌ به‌ڵام سه‌رسورهێنه‌رترین شت ئه‌وه‌یه‌ شتێك بدۆزیته‌وه‌ له‌ ڕابردووه‌ كه‌ سه‌ر به‌ ئێستا بێت. كاره‌كه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ وایه‌ شتێك بدۆزیته‌وه‌…وه‌كو ئامێری تۆماركردن له‌ ئه‌شكه‌وتی گران دولینا. ئه‌مه‌ زۆر جێی سه‌رسوڕمان ده‌بێت چونكه‌ پێشیبینی ئه‌وه‌ ناكه‌ین كه‌ شریت و ئامێری تۆماركردن بدۆزینه‌وه‌ له‌ سه‌رده‌می بلستوسنی نزمدا، هه‌مان شت په‌یڕه‌و ده‌بێت له‌سه‌ر دۆزینه‌وه‌ی ڕوی سه‌رده‌می ته‌مه‌نی 800 هه‌زار ساڵ. هه‌ر هه‌موومان توشی شۆك بووین به‌ بینینی ئه‌مه‌!!.
We expected something big, something large, something inflated–you know, something primitive… Our expectation of an 800,000-year-old boy was something like Turkana Boy. And what we found was a totally modern face…. To me this is most spectacular–these are the kinds of things that shake you. Finding something totally unexpected like that. Not finding fossils; finding fossils is unexpected too, and it’s okay. But the most spectacular thing is finding something you thought belonged to the present, in the past. It’s like finding something like–like a tape recorder in Gran Dolina. That would be very surprising. We don’t expect cassettes and tape recorders in the Lower Pleistocene. Finding a modern face 800,000 years ago–it’s the same thing. We were very surprised when we saw it
سه‌رچاوه‌ :
Is This the Face of Our Past?” Discover, December 1997, pp. 97-100

جوانه‌… ئه‌مه‌یان كۆنتره‌ ؟؟
——————————-

2 ملیۆن ساڵ!!

كۆنترین چاڵی مرۆڤایه‌تیه‌ ناوزه‌ند ده‌كرێت به ‌ KNM-WT 1500 هه‌روه‌ها به‌ په‌یكه‌ره‌ ئێسكی(منداڵێكی توركانا) ناوده‌برێت

دۆناڵد یوهانسون ئه‌م چاڵه‌ی كه‌ ته‌مه‌نی 1.6 ملیۆن ساڵه‌ به‌م شێوه‌یه‌ وه‌سفی كرد :

دریژ و باریك بوو،هاوشێوه‌ی جه‌سته‌ی له‌م ئه‌فریقیانه‌ی ئێستا ده‌چوو كه‌ له‌ سه‌ر هێلی كه‌مه‌ره‌یی ژیان به‌سه‌ر ده‌به‌ن.سه‌ره‌ڕای بچوكی ته‌مه‌نی به‌ڵام سیفه‌ته‌كانی له‌ پێوانه‌كان هاوشێوه‌ی پێوانه‌ی ئه‌و نێرینانه‌یه‌ كه‌ باڵغن و له‌ ئه‌مه‌ریكای باكور ده‌ژین.

He was tall and thin, in body shape and limb proportions resembling present-day equatorial Africans. Despite his youth, the boy’s limb nearly matched the mean measurements for white North American adult males
سه‌رچاوه‌ :
D. Johanson, Blake Edgar, From Lucy to Language, p. 173

https://www.nature.com/articles/ncomms8987

زانای ئه‌نثرۆپۆلۆجیای كۆن ئه‌م‌ریكی ئارن ۆوكه‌ر گومانی هه‌یه‌ له‌وه‌ی :

(زانایه‌كی ئاسایی چاڵه‌كان توانای هه‌بێت كه‌ جیاوازی بكات له‌نێوان ئێسكه‌ په‌یكه‌ری مه‌زن و نێوان ئێسكه‌ په‌یكەری مرۆڤێكی سه‌رده‌میانه‌!!)

he doubted that “the average pathologist could tell the difference between the fossil skeleton and that of a modern human

هه‌روه‌ها ۆوكه‌ر ده‌رباره‌ی ئێسكی كه‌له‌سه‌ر نووسی وه‌ گاڵته‌ی ده‌هات كاتێك بینی چونكه‌ :

زۆر له‌ كه‌له‌سه‌ری مرۆڤی نیانده‌رتاڵی ده‌كرد
Walker wrote that he laughed when he saw it because “it looked so much like a Neanderthal
سه‌رچاوه‌ :
Boyce Rensberger, Washington Post, 19 October 1984, p. A11

ئایا كۆنتر هه‌یه‌ ؟؟
———————————-

3 ملیۆن ساڵ

پاشماوه‌ی ئه‌شكه‌وتێكی به‌ردین كه‌ لویس لیكی دۆزیه‌وه‌ له‌ ڕێڕه‌وی ئه‌دۆفای له‌ حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی پێشوو – پاشماوه‌ی كۆختێك بوو ته‌مه‌نی 1.7 ملیۆن ساڵ بوو!! له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ئه‌م جۆره‌ بونیادانه‌ هێشتا هاوشێوه‌ی نمونه‌ به‌كارهاتوه‌كانی ئه‌فریقیان تا ئه‌مڕۆش.
گرفته‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م ته‌مه‌نه‌ كۆنتره‌ له‌ ته‌مه‌نی ئه‌و مه‌یمونانه‌ی كه‌ له‌ پێش مرۆڤه‌ بوون له‌ هێڵی په‌ره‌سه‌ندندا!!

4 ملیۆن ساڵ:

بۆ چه‌ناگه‌ی مرۆڤێكی سه‌رده‌میانه‌ بوو كه‌ ته‌مه‌نی 2.3 ملیۆن ساڵ بوو-له‌ ناوچه‌ی هه‌دار له‌ ئه‌سیوبیا دۆزرایه‌وه‌!!

سه‌رچاوه ‌:
D. Johanson, Blake Edgar, From Lucy to Language, p. 169

ئایا كۆنتر هه‌یه‌؟

5 ملیۆن ساڵ !!

كه‌له‌سه‌رێكه‌ كه‌ ساڵی 2001 دۆزرایه‌وه‌ ناوی كینیانثرۆباس بلاتیوبس. دانیار ئی لیبه‌رمان له‌ به‌شی ئه‌نثرۆبۆلۆجیا له‌ زانكۆی هارفارد،ئه‌م لێدوانه‌ی دا ده‌رباره‌ی ئه‌و كه‌له‌سه‌ره‌ له‌ ووتارێك كه‌ له‌ گۆڤارێكی په‌ره‌سه‌ندنی ناتشر بڵاوی كردبوویه‌وه‌ :

مێژووی په‌ره‌سه‌ندنی مرۆڤ ئاڵۆزه‌. زیاتر جه‌نجاڵ بووه‌ به‌هۆی دۆزینه‌وه‌ی جۆر و ڕه‌گه‌زی تر، مێژووه‌كه‌یان ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ 3.5 ملیۆن ساڵی ڕابردوو… سروشتی كینیانثرۆباس بلاتیوس پرسیار گه‌لێكی زۆر ده‌ورووژێنێت ده‌رباره‌ی په‌ره‌سه‌ندنی مرۆڤ به‌ گشتی و ڕه‌فتاری ئه‌م جۆره‌ به‌تایبه‌تی. بۆچی، بۆ نمونه‌، ئه‌م جۆره‌ به‌ شێوه‌یه‌كی نا ئاسایی ددانه‌كانی به‌شی سه‌ره‌وه‌ و ڕوومه‌ت كه‌ قه‌وسێكی تێدایه‌ له‌ به‌شی پێشه‌وه‌؟ هه‌موو جۆره‌كانی خۆمینینی تر به‌ ئێسكی گه‌وره‌ ناسراون. من پێم وایه‌ ڕۆڵی سه‌ره‌كی كینیانثروباس للاتیوبس له‌ ماوه‌ی ساڵانی كه‌می داهاتوو به‌ هاوشێوه‌ی له‌ناوبه‌ری حه‌زه‌كانه‌، چونكه‌ جه‌خت له‌سه‌ر ناله‌باری ده‌کات كه‌ ڕوبه‌رووی توێژینه‌وه‌ ده‌بنه‌وه‌ له‌ په‌یوه‌ندیه‌كانی په‌ره‌سه‌ندن له‌ نێوان جۆره‌كانی هۆمینین!!
The evolutionary history of humans is complex and unresolved. It now looks set to be thrown into further confusion by the discovery of another species and genus, dated to 3.5 million years ago… The nature of Kenyanthropus platyops raises all kinds of questions, about human evolution in general and the behaviour of this species in particular. Why, for example, does it have the unusual combination of small cheek teeth and a big flat face with an anteriorly positioned arch of the cheekbone? All other known hominin species with big faces and similarly positioned cheekbones have big teeth. I suspect the chief role of K. platyops in the next few years will be to act as a sort of party spoiler, highlighting the confusion that confronts research into evolutionary relationships among hominins
سه‌رچاوه‌ :
Daniel E. Lieberman, “Another face in our family tree,” Nature, March 22, 2001,

ئایا كۆنتر هه‌یه‌؟؟

6 ملیۆن ساڵ!!

له‌ ساڵی 1977 خانمه‌ زانای به‌ناوبانگی چاڵه‌كان ماری لیكی له‌ ناوچه‌ی لیتولی له‌ ته‌نزانیا ئاسه‌واری جێ پێی مرۆڤی دۆزیه‌وه‌ له‌ ته‌مه‌نی 3.6 ملیۆن ساڵ بووه‌ وه‌رچه‌رخانی درۆكانیان به‌ سه‌راوژێری!!
راسل تاتل ئه‌وه‌ی كه‌ ئاسه‌واره‌كانی ئه‌و جێپێیانه‌ی بینی دەڵێت :

(ئه‌گه‌ری هه‌یه‌ كه‌ هۆمۆ سابیانسی بچوك پێ په‌تی ئه‌م ئاسه‌وارانه‌ی به‌جێهێشتبێت..له‌كاتی لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ هه‌موو ئه‌و شێوانه‌ی شیاوی جیاكارین، ناكرێت جیاوازی نێوان پێی ئه‌و تاكانه‌ بكرێت كه‌ ئه‌و ئاسه‌وارانه‌یان جێهێشتووه‌ و له‌ نێوان جێ پێی ئه‌و مرۆڤه‌ سه‌رده‌میانه‌!!) A small barefoot Homo sapiens could have made them… In all discernible morphological features, the feet of the individuals that made the trails are indistinguishable from those of modern humans
سه‌رچاوه‌ :
Ian Anderson, “Who made the Laetoli footprints?” New Sceientist, VOL. 98, 12 May 1983, p. 373

دون جونسون و تیم وایت هه‌ستان به‌ پشكنینی ئه‌م ئاسه‌وارانه‌ و تیم وایت بڕیاری ئه‌مه‌ی دا :

كه‌مترین گومان له‌وه‌دا نیه‌ ئه‌م ئاسه‌وارانه‌ هاوشێوه‌ی جێپێكانی مرۆڤی سه‌رده‌مین. ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆ كه‌سێك ئه‌م ئاسه‌وارانه‌ به‌جێبهێلێت له‌سه‌ر لمی كه‌ناری ده‌ریاكانی كالیفۆرنیا و له‌ منداڵێكی ته‌مه‌ن 4 ساڵ بپرسین گرنگیان چیه‌ ،ده‌ست به‌جێ وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌ ده‌ڵێت كه‌سێك لێره‌وه‌ تێپه‌ر بووه‌. نه‌ ئه‌و منداڵه‌ و نه‌ تۆ ناتوانن جیاوازی بكه‌ن له‌ نێوان سه‌دان ئاسه‌واری تری چاپ كراو له‌سه‌ر لمی كه‌نار ده‌ریاكه‌!!. Make no mistake about it,… They are like modern human footprints. If one were left in the sand of a California beach today, and a four-year old were asked what it was, he would instantly say that somebody had walked there. He wouldn’t be able to tell it from a hundred other prints on the beach, nor would you.
سه‌رچاوه‌ :
D. Johanson & M. A. Edey, Lucy: The Beginnings of Humankind, New York: Simon & Schuster, 1981, p. 250

حه‌وت ملیۆن ساڵ

به‌هێزترین شۆك بۆ په‌ره‌سه‌ندنیه‌كان!!

ئه‌و چاڵه‌یه‌ كه‌ ناوی ساحلنثروباس تشادینسیزه‌ كه‌ ئه‌لتشاد دۆزیه‌وه‌ له‌ ئه‌فریقیا له‌ هاوینی 2002ز گۆڤاری ناتشر دانی پێدانا و هه‌واڵێكی ئاشكرا كرد ئه‌ویش :

كه‌له‌سه‌ره‌ دۆزراوه‌ تازه‌كه‌ ڕه‌نگه‌ هێرش بكاته‌ سه‌ر بیرۆكه‌كانی ئێستامان ده‌رباره‌ی په‌ره‌سه‌ندنی مرۆڤ!!
New-found skull could sink our current ideas about human evolution
سه‌رچاوه‌ :
John Whitefield, “Oldest member of human family found,” Nature, 11 July 2002

https://www.google.com/amp/s/amp.dw.com/en/europe-the-cradle-of-humanity/a-54081227

زانای شوێنەوار ناس” Daniel Lieberman”له‌ زانكۆی Harvard University هارفاردی بەریتانی ده‌ڵێت :

ئه‌م دۆزینه‌وه‌یه‌ كاریگه‌ری بۆمبێكی ئه‌تۆمی بچوكی ده‌بێت!!
This will have the impact of a small nuclear bomb

هەروها Chris Stringer
کریس سترینگەر، سەرۆکی بنەڕەتەکانی مرۆڤ لە مۆزەخانەی مێژووی سروشتی لە لەندەن، دەڵێت: “بەڕاستی بۆشایییەکی پێنج ملیۆن ساڵ پڕ دەکاتەوە، لە ڕووی کەلەی ئەو بوونەوەرە کە پەیوەندی بە ئێمەهەیە” ئەمە کردنەوەی پەنجەرەیەکی نوێیە.

هەروەها تیمی پڕۆفیسۆر Prof Brunet’s برونێت وتیان ئەم دۆزینەوە زۆر بە توندی بیرۆکەکانمان دەهەژێنێت بۆ یەکەم هەنگاوەکانی مێژووی مرۆڤایەتی،

سه‌رچاوه‌ :
D. L. Parsell, “Skull Fossil From Chad Forces Rethinking of Human Origins,” National Geographic News, July 10 2002

سەرچاوە گاردیانی بەریتانی :
https://www.theguardian.com/world/2002/jul/11/research.highereducation

هۆكاری ئه‌م بۆمبه‌ ته‌نها چاڵه‌كه‌ نیه‌ كه‌ ته‌مه‌نی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ 7 ملیۆن ساڵ!! به‌ڵام چونكه‌ بونیه‌ته‌كه‌ی هاوشێوه‌ی مرۆڤێكه‌ كه‌ له‌ مه‌یمونی باشوری ئه‌وسترالوبثیكوس ده‌چێت (ئه‌ویش یه‌كه‌م قۆناغی په‌ره‌سه‌ندنی مرۆڤه‌) كه‌ به‌ پێی خه‌مڵاندنه‌كانیان ته‌مه‌نی ده‌گاته‌ 5 ملیۆن ساڵ!!

جۆنوایتفیلد جه‌خت له‌ گرفته‌كه‌ ده‌كاته‌وه‌ له‌ وتاره‌كه‌ی به‌ناونیشانی(دۆزینه‌وه‌ی كۆنترین ئه‌ندام له‌ خێزانی مرۆیی) كه‌ بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ له‌ گۆڤاری ناتشر له‌ به‌رواری 11-7-2002، تێیدا قسه‌كانی برنارد وودی زانای ئه‌نثرۆبۆلۆجیا و پشتوانیكاری په‌ره‌سه‌ندن له‌ زانكۆی جۆرج واشنتۆن له‌ ویلایه‌تی واشنتۆن.

برنارد وود ده‌ڵێت:

كاتێك چوم بۆ كۆلێژی پزیشكی له‌ ساڵی 1963، په‌ره‌سه‌ندنی مرۆڤ هاوشێوه‌ی قادرمه‌ بوو.له‌ مه‌یمونه‌وه‌ بۆ مرۆڤ له‌ ڕیگه‌ی په‌ره‌سه‌ندنی شێوه‌ نێوه‌ندیه‌كان، كه‌ هاوشێوه‌ی مه‌یمونه. ئێستا،په‌ره‌سه‌ندنی مرۆڤ بووه‌ به‌ هاوشێوه‌ی ئه‌ستێره‌كان. پێشانگایه‌كمان هه‌یه‌ له‌ شێوه‌ی چاڵه‌كانی هۆمینید…هێشتا مشتومڕه‌كه‌ به‌رده‌وامه‌ ده‌رباره‌ په‌یوه‌ندی هه‌ریه‌كه‌ به‌ یه‌كتری
When I went to medical school in 1963, human evolution looked like a ladder.” he [Bernard Wood] says. The ladder stepped from monkey to man through a progression of intermediates, each slightly less ape-like than the last. Now human evolution looks like a bush. We have a menagerie of fossil hominids… How they are related to each other and which, if any of them, are human forebears is still debated
سەرچاوە :
John Whitefield, “Oldest member of human family found,” Nature, 11 July 2002

بۆ ئه‌و پله‌یه‌ی كه‌ مارك كولارد ناچار بوو له‌گه‌ڵ برنارد وود،كه‌ دوو زانای ئه‌نثرۆبۆلۆحیای په‌ره‌سه‌ندنین، بۆ دانپیانان له‌ وتارێكیان كه‌ له‌ ساڵی 2000 نوسیان گوایه‌:

(گریمانه‌ مێژویه‌كانی په‌ره‌سه‌ندنی ڕه‌چه‌ڵه‌كه‌كانی ئێستا ده‌رباره‌ی په‌ره‌سه‌ندنی مرۆڤ : ناتوانرێت رامهێن بكرێت پێیان!!)
existing phylogenetic hypotheses about human evolution are unlikely to be reliable
سه‌رچاوه‌ :
Hominoid Evolution and Climatic Change in Europe, Volume 2, Edited by Louis de Bonis, George D. Koufos, Peter Andrews, Cambridge University Press 2001, chapter 6, (emphasis added